Dağlık bölgelere çıkıldıkça havadaki oksijen miktarı ve hava sıcaklığı azalmaktadır. İçten yanmalı motorlu araçlarda havadaki oksijenin azalması yakıtın yanmasını etkiler. Oksijenin azalması, zengin yakıt karışımı (daha az hava daha fazla yakıt) ile yanmaya sebep olacağından yakıt tüketiminin de artmasına neden olmaktadır.

Diğer taraftan yüksek rakımlı bölgelerde atmosfer basıncının azalması ve soğuk havadan dolayı lastik içinin soğumasıyla lastik basıncı düşer. Buna bağlı olarak yakıt tüketimi de artar, lastikler daha fazla aşınır ve direksiyon kontrolü zorlaşır.

Benzinli araçlarda 95 veya 98 oktanlı yakıt tercih edilir. Yüksek rakımlı bölgelerde yanmanın kolaylaşması için düşük oktan tercih edilmelidir. Bujilerin ateşlemesinden önce gerçekleşecek yanma motorda vuruntu yapacağından çok düşük oktanlı benzin kullanımı uygun değildir. LPG gibi gazlı alternatif yakıtlı araçlarda deniz seviyesinde dâhi motor performansı 12-14% aralığında azalmaktadır. Yükseklere çıkıldıkça buna ek olarak oksijen yetersizliği sebebiyle performans kaybı daha da artar.

Tablo 1. Yüksekliğe bağlı içten yanmalı motor güç kayıpları [1]

Tablo 1’e göre her 1000 feet (305 metre) yükseklikte motor performansı 3.5% düşmektedir. Örnek olarak 200 beygir motor gücüne sahip bir araç deniz seviyesinden 2500 metre yükseklikteki dağa çıktığında yaklaşık 143 beygir güce sahip gibi çalışacaktır.

Turbo dizel motorlu bir araçta yakıt olarak motorin ve metanol kullanılarak 0, 4000 ve 6000 metre yüksekliklerde testler yapılmıştır. Testler sonucunda motorin kullanıldığında 4000 metre yükseklikte deniz seviyesine göre 25%, 6000 metrede ise 35% oranında güç kaybı olduğu ölçülmüştür. Metanol kullanıldığında ise 4000 metre yükseklikteki sonuçlar deniz seviyesinde motorin kullanıldığında elde edilen sonuçlara çok yakın çıkmıştır [2].

Günümüzde popülerliği artan elektrikli araçlarda ise yükseklikle değişen basınç ve oksijen seviyeleri araca güç sağlayan kimyasal bataryaları etkilememektedir. Elektrikli araç bataryaları genellikle 24 C sıcaklıkta tam verimde çalışabilir. Ancak -20 C gibi düşük hava sıcaklıklarında 40% gibi ciddi oranlarda menzil kayıpları olmaktadır.

Guinness rekorlarına göre 2007 yılında içten yanmalı motora ve özel modifikasyonlara sahip 1986 model Suzuki Samurai aracı 3. denemesinde deniz seviyesinden 6688 metre yüksekliğe çıkarak Dünya rekorunu kırmıştır [3]. Motosiklet kategorisinde, 2020 yılında Jiri Zak, Yamaha motosikletle 6456 metre ile rekor kırmıştır [4]. Elektrik araçlar kategorisinde ise 2022 yılı Mayıs ayında LG bataryalı Volkswagen ID4 GTX ile 5816 metre yüksekliğe çıkılarak rekor kırılmıştır [5].

Kaynaklar:

[1] Graboski, M. S., McCormick, R. L., Newlin, A. W., Dunnuck, D. L., Kamel, M. M. and Ingle, W. D. Effect of Fuel Composition and Altitude on Regulated Emissions from a Lean‐Burn, Closed Loop Controlled Natural Gas Engine, SAE International, 1997.

[2] Varnan Gautam, Shlok Gupta, Ankit Saxena. Compression Ignition Engine Performance Analysis at High Altitude Using Computational Technique, International Research Journal of Engineering and Technology (IRJET), 2022.

[3] https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/driving-to-the-highest-altitude-by-car

[4] https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/driving-to-highest-altitude-(motorcycle)

[5] https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/499686-highest-altitude-achieved-in-an-electric-car

LPG filtresi, araç LPG deposundan gelen LPG’yi henüz sisteme dahil olmadan önce gözenekli yapısı ile süzerek motora iletilmesini sağlayan bir parçadır. Her filtrede olduğu gibi LPG filtresinde de akışkan geçişi oldukça gözenekler tıkanmaya başlar ve akış hızı bu nedenden dolayı azalmaya başlar. Eğer filtre kirliliklerden dolayı oldukça fazla miktarda tıkanmışsa, gaz akış hızı önemli ölçüde düşer ve motora LPG beslenemediği için sistem hata vererek benzin moduna geçiş yapar. Bu durum seyir halinde olabileceği gibi özellikle tüketimin arttığı, motor devrinin yükseldiği zaman gözlenir. LPG kontrol ünitesi akış hızını arttırmasına rağmen, tıkalı filtreden akamayan yakıt neticesinde araç LPG ile çalışmayı durdurur.

Bu durumda LPG filtresinin değiştirilmesi gerekir. Filtre değiştirmemenin düzgün çalışan bir sistemde benzine geçerek telafi edilebilmesinden dolayı yolda kalma gibi bir sorun yaşatmaz ancak LPG’ye göre bir süre daha fazla yakıt yakmanıza yol açar. Ayrıca kirli filtrenin LPG tüketimini arttıracağına, ve motorun çekişinin düşüreceğine dair olumsuz tespitleri belirtilmiştir.

Bir takım kullanıcılar ise zaten benzin ve motorine göre daha temiz olan LPG için 10 bin km gibi düşük bir km periyodunda filtre değiştirmeyi mantıksız bulmaktadır. Düzgün ve marka istasyonlardan yakıt alımı yapıldığı taktirde filtrelerinin temiz kaldığını iddia eden bu kişiler, LPG filtre değişimini, LPG kiti satan yerler için para kazanma aracı olarak gördüklerini belirtmektedirler.

Bazı LPG kitlerinde belirli bir km sayacı dolduğunda sistem hata vererek otomatik olarak LPG akışını durdurmaktadır ve servise gitmenizi şart koşmaktadır. Bu ayar bazı servislerde, servis ayar menüsünden kapatılabilmekte olup müşterinin talebi halinde kapatılabilmektedir. Lüks otomobillerde kullanılan dönüşüm kitlerinde oldukça fazla fiyatlar istenen LPG filtresi değişim işlemi oldukça kolay bir şekilde yapılabilmektedir.

LPG depolandığı yerde (tüp veya depo) hem sıvı hem de gaz fazında bulunur. Tüpün yakıt beslediği cihaz kullanılmaya başlandığında, gaz halindeki LPG azalır ve zemindeki sıvı LPG çevresinden aldığı ısı enerjisi yardımıyla buharlaşarak azalan gazı yeniden üretir. LPG depoda basınç altında sıvılaştırılmış halde bulur. Depo vanası açıldığında ise kaynama noktası yaklaşık 0 °C olduğu için oda sıcaklığında anında gaz fazına dönüşür. Üretildiği esnada kokusuzdur ancak kaçak olması riskine karşı farkındalığı arttırabilmek için içerisine merkaptan eklenir.

Benzin fiyatlarının ülkemizde yüksek olması nedeniyle benzinli araçlarda sıklıkla LPG dönüşümü yapılmaktadır ve öncesinde benzinin yanması ile güç üreten motor LPG’nin yanmasıyla güç üretir hale getirilmektedir. Bu durum ucuz yakıt kullanıldığı için ilk etapta tasarruflu gibi gözükse de LPG’nin yanma sıcaklığına göre tasarlanmayan motor parçalarının masraf çıkarması nedeniyle istenilen tasarrufu sağlamayabilir.

Günümüzde benzinli motorlar içerisindeki parçalar verimliliği arttırmak açısından çelik yerine, bundan daha hafif olan alüminyum malzemelerden üretilmektedir. Alüminyumdan üretilen parçalar, LPG’nin yüksek yanma sıcaklığında belli bir kilometre çalıştıktan sonra deforme olur ve çelik olanlarıyla değişmesi gerekir. Bu da yapılan yakıt tasarrufunun boşa gitmesine neden olabilir. Düzgün şekilde montajı yapılmayan ve yakıt karışımı ayarlanmayan LPG kiti, motorun daha erken aşınmasına yol açabilir. Bu durumda motor değişimine kadar gidebilen masraflara hazırlıklı olmak gerekir.

LPG gerekli standartlara uyulduğu taktirde patlama veya yangına yol açmaz. LPG’nin motora aktarıldığı her bağlantı noktasında kaçak olup olmadığının kontrolü çok önemlidir. Bunun yanında LPG’nin depolandığı tankın belli bir kullanım süresinden sonra değiştirilmesi gerekir. LPG tankının belirlenen zamandan fazla kullanılması halinde metal yorgunluğu ve diğer etmenlerden dolayı LPG sızıntısı yaşanılabilir. Bu nedenle kullanım süresi dolmuş tanklar TÜVTÜRK muayene sürecinde ağır kusur olarak kabul edilir ve muayeneden geçebilmek için bu tankların yeni üretilmiş olanları ile değiştirilmesi gerekir.

Otomobillere fabrika çıkışı haricinde orijinal olmayan bir donanım eklediğinizde genellikle pek çok sorun ile karşılaşabilirsiniz. Örneğin yeterli standartta montajı yapılmayan basit bir LED şerit veya araç kamerası park esnasında yangına sebep olabilir. Bundan dolayı mümkün olduğunca yan sanayi veya OEM parçalardan kaçınarak orijinal parçaları tercih etmek bu ve buna benzer istemeyen hadiselerin yaşanmasının önüne geçecektir.

Fabrika çıkışı montajlı halde gelen modellerin aksine otomobiller genellikle LPG’ye uygun olarak tasarlanmazlar. Dolayısıyla özellikle yakıt sistemi için yapılan bu köklü değişim istemeyen sonuçlara yol açabilir. Günümüzde bu uyum sorunlarını ortadan kaldırabilmek için aracın verilerini okuyarak yakıt karışımı ve diğer parametreleri otomatik olarak ayarlayabilen LPG kitleri mevcut olsa da LPG dönüşümünün önüne bir başka önemli engel çıkmıştır.

Avrupa, Amerika ve Uzak Doğu ülkelerinde benzinin litre fiyatı, üretimdeki evrensel rekabeti sağlamak amacıyla, ülkemize göre oldukça düşüktür. Dolayısıyla buradaki otomotiv üreticileri, motorlar üzerindeki Ar-Ge çalışmalarını ve hesaplamalarını, yakıt olarak benzini dikkate alarak yapmışlardır. Bu sayede benzinli motorların verimi her yeni tasarımda artırılmıştır.

Benzinli motorlar git gide daha az yakıt tüketerek daha performanslı hale gelmesine rağmen bu hafifletilmiş parçalar, LPG’nin yanma tepkimesi sonucunda ortaya çıkarttığı, benzine göre daha yüksek olan, ısı enerjisi nedeniyle daha çabuk deformasyona uğramaktadır. Dolayısıyla LPG dönüşümünün kârlılık hesabında giderler kısmına, aşınan bu parçaların daha güçlü olanlarıyla değişim maliyetini de eklemek gerekecektir.

Yüksek enerjili LPG motor içerisinde yanarken zaten gaz fazında olduğu için buharlaşma ve bu sayede soğutma yapamayacaktır ve bu da ilk olarak subaplarda deformasyona sebep olacaktır. Her ne kadar subapları serin tutabilmek için yağlı sistem LPG veya sıvı sistem LPG kitleri mevcut olsa da bu kitler hem karmaşık bir sistemi beraberinde getirmekte hem de maliyetleri yüksek olmaktadır. Maliyetler yükselince de amortisman süresi uzadığı için tercih edilmemektedir. Bu karmaşık LPG sistemleri yerine klasik versiyonu kullanarak, motordaki subapları, güçlendirilmiş (forged) olan eşdeğerleri ile değiştirmek bir seçenek olabilir ancak yine denklemin LPG tarafına 2 ila 15 bin TL aralığındaki masrafları ve orijinal motor tasarımından uzaklaşmanın risklerini eklemek gerekir.

LPG dönüşümüne bir darbe de sigorta ve kasko cephesinden olmuştur. Aracınızda LPG varsa fakat sigorta poliçesinde bu durum belirtilmemişse, olası bir yangın durumunda ödeme alma konusunda sorun yaşayabilirsiniz. Ayrıca LPG dönüşümünden sonra muayeneye girmeniz ve LPG deposunun son kullanma tarihi dolduğunda yenilemeniz gerekmektedir. Bu süreçlerin tamamı yine masraf olarak eklenecektir.

Özetle yakıt masrafından kaçınmak isterken düzgün yapılmayan bir montaj ve tasarım uyumsuzluklarından dolayı aracın orijinalliğini bozup değerini düşürmek kulağa pek mantıklı gelmemektedir. Benzini koyup bakımdan bakıma kaputu açmak daha az aksiyon içeren ve rasyonel bir seçim olarak görünmektedir.