Dağlık bölgelere çıkıldıkça havadaki oksijen miktarı ve hava sıcaklığı azalmaktadır. İçten yanmalı motorlu araçlarda havadaki oksijenin azalması yakıtın yanmasını etkiler. Oksijenin azalması, zengin yakıt karışımı (daha az hava daha fazla yakıt) ile yanmaya sebep olacağından yakıt tüketiminin de artmasına neden olmaktadır.

Diğer taraftan yüksek rakımlı bölgelerde atmosfer basıncının azalması ve soğuk havadan dolayı lastik içinin soğumasıyla lastik basıncı düşer. Buna bağlı olarak yakıt tüketimi de artar, lastikler daha fazla aşınır ve direksiyon kontrolü zorlaşır.

Benzinli araçlarda 95 veya 98 oktanlı yakıt tercih edilir. Yüksek rakımlı bölgelerde yanmanın kolaylaşması için düşük oktan tercih edilmelidir. Bujilerin ateşlemesinden önce gerçekleşecek yanma motorda vuruntu yapacağından çok düşük oktanlı benzin kullanımı uygun değildir. LPG gibi gazlı alternatif yakıtlı araçlarda deniz seviyesinde dâhi motor performansı 12-14% aralığında azalmaktadır. Yükseklere çıkıldıkça buna ek olarak oksijen yetersizliği sebebiyle performans kaybı daha da artar.

Tablo 1. Yüksekliğe bağlı içten yanmalı motor güç kayıpları [1]

Tablo 1’e göre her 1000 feet (305 metre) yükseklikte motor performansı 3.5% düşmektedir. Örnek olarak 200 beygir motor gücüne sahip bir araç deniz seviyesinden 2500 metre yükseklikteki dağa çıktığında yaklaşık 143 beygir güce sahip gibi çalışacaktır.

Turbo dizel motorlu bir araçta yakıt olarak motorin ve metanol kullanılarak 0, 4000 ve 6000 metre yüksekliklerde testler yapılmıştır. Testler sonucunda motorin kullanıldığında 4000 metre yükseklikte deniz seviyesine göre 25%, 6000 metrede ise 35% oranında güç kaybı olduğu ölçülmüştür. Metanol kullanıldığında ise 4000 metre yükseklikteki sonuçlar deniz seviyesinde motorin kullanıldığında elde edilen sonuçlara çok yakın çıkmıştır [2].

Günümüzde popülerliği artan elektrikli araçlarda ise yükseklikle değişen basınç ve oksijen seviyeleri araca güç sağlayan kimyasal bataryaları etkilememektedir. Elektrikli araç bataryaları genellikle 24 C sıcaklıkta tam verimde çalışabilir. Ancak -20 C gibi düşük hava sıcaklıklarında 40% gibi ciddi oranlarda menzil kayıpları olmaktadır.

Guinness rekorlarına göre 2007 yılında içten yanmalı motora ve özel modifikasyonlara sahip 1986 model Suzuki Samurai aracı 3. denemesinde deniz seviyesinden 6688 metre yüksekliğe çıkarak Dünya rekorunu kırmıştır [3]. Motosiklet kategorisinde, 2020 yılında Jiri Zak, Yamaha motosikletle 6456 metre ile rekor kırmıştır [4]. Elektrik araçlar kategorisinde ise 2022 yılı Mayıs ayında LG bataryalı Volkswagen ID4 GTX ile 5816 metre yüksekliğe çıkılarak rekor kırılmıştır [5].

Kaynaklar:

[1] Graboski, M. S., McCormick, R. L., Newlin, A. W., Dunnuck, D. L., Kamel, M. M. and Ingle, W. D. Effect of Fuel Composition and Altitude on Regulated Emissions from a Lean‐Burn, Closed Loop Controlled Natural Gas Engine, SAE International, 1997.

[2] Varnan Gautam, Shlok Gupta, Ankit Saxena. Compression Ignition Engine Performance Analysis at High Altitude Using Computational Technique, International Research Journal of Engineering and Technology (IRJET), 2022.

[3] https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/driving-to-the-highest-altitude-by-car

[4] https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/driving-to-highest-altitude-(motorcycle)

[5] https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/499686-highest-altitude-achieved-in-an-electric-car

Yakıt fiyatlarının yüksek olması nedeniyle LPG’ye yönelen tüketiciler için cevaplayacak olursak, şüphesiz kışın en avantajlı olanlar LPG kullanıcılarıdır. LPG, bütan ve propan karışımından oluşur ve bütanın donma noktası -140 °C iken propanın donma noktası ise -188 °C’dir. Bu nedenle dünyanın en soğuk yeri Antartika’nın Vostok şehrine bile gitseniz araç LPG’ye geçtikten sonra -90 °C’de dahi yakıt donmadan çalışacaktır.

Yakıtın Donmaması İçin Ne Yapmak Gerekir?

İklimi soğuk bir şehirde yaşıyorsanız verilebilecek en önemli tavsiye benzinli araç tercih etmek olacaktır. Günümüzde dizel araçlar kadar tasarruflu olmaya başlayan benzinli araçlar sert kış şartlarında daha stabil çalışmaktadır. Dizel araç tercih etmek bir zorunluluksa, kapalı garaja aracı park ederek veya dizel tank ısıtıcı ekipmanı olan araçları tercih ederek yakıtın donması engellenebilir. Deponun dolu olması da donma konusunda zaman kazandıracaktır bu nedenle kış aylarında olabildiğince dolu depo ile aracı park etmek yakıtın tamamen donmasını önleyebilir.

Bazı istasyonlarda satılan Diesel Antifreeze yakıt katkılarını kullanmak yakıtın donma noktasını düşüreceğinden donma riskini azaltır. Dizele belli bir miktar benzin karıştırmak veya bir miktar gazyağı eklemek gibi işlemler modern common-rail motorlarda geri dönülemez arızalara yol açabilir.

Yakıt tankının veya motorun altında ateş yakarak ısıtmaya çalışmak yapılabilecek en tehlikeli yöntemdir.

Yakıt Donduysa Ne Yapmak Gerekir?

Çekici ile aracı kapalı garaj veya boya fırını gibi yerlere getirmek yada en basit ve masrafsız çözüm olarak havanın ısınmasını beklemek gerekir. Eğer acilen aracı çalıştırmanız gerekiyorsa, en yakın istasyondan mazot edinip güvenli bir şekilde bir miktar ısıtarak (mazot dolu bidonun dışını sıcak su ile temas ettirerek) depoya dökmek veya mazot filtresine sıcaklık uygulamak sorunu hızlıca çözecektir.

Dizel araçlarda marş basmadan önce kontağı birkaç kez açıp kapatmak kızdırma bujilerinin mazotu yanabilecek seviyeye getirmesine yardımcı olacaktır. Araç harekete geçtikten bir süre sonra yakıt sürekli olarak pompadan geçtiği için donma riski azalacaktır.

MAF sensörünü ve yakıt filtresini kış gelmeden önce temizletmek veya değiştirmek de fayda sağlayacaktır.

Atmosferik şartlarda (turbosuz) çalışan benzinli motorlar en yüksek gücü genellikle yüksek devirlerde sağlar ve sürücülerin gözünde güçsüz motor olarak nitelendirilir. Bunun en önemli nedeni sürücülerin düşük devirde de ihtiyaç halinde yüksek çekiş gücü istemesinden dolayıdır. Dizel motorlarda aynı tork 1500-2000 devirde dahi yakalanabiliyorken benzinli motorlarda bu çekişi sağlamak için genellikle 4000 devire yükselmek gerekmektedir. Bu dezavantajı ortadan kaldırabilmek ve fren ile şarj olup daha verimli bir sürüş sağlayabilmek için hibrit motorlar geliştilmiştir.

Standart bir hibrit motor tasarımında motorlar her zaman birlikte çalışmaz ancak gerek duyulduğunda saliseler içerisinde birlikte çalışabilmek için harekete geçebilir. Bu tip otomobillerin çalışma prensibini daha iyi anlayabilmek için sürüş esnasında bu iki motorun nasıl çalıştığını örnekler ile açıklamak gerekir.

Kalkış anında ve düşük hızlardaki dur kalk trafiklerde genellikle sadece elektrikli motor kullanılır. Elektrik motoru sayesinde araç bu sürüş modunda hızlı tepki verir ve benzinli motorların kalkış anında verimsiz olan tüketimini en aza indirir. Ayak frenden kaldırıldığı anda elektrikli motor ile araç yavaşça hareket eder ve dakikalarca süren dur kalk esnasında yol bilgisayarında aracın benzin yakmadığı görülür. Yoğun trafikte kullanan kişiler için hibrit motorun en güzel özelliği budur.

Seyir halinde ise yüksek güce ihtiyaç duyulduğunda benzinli motor da devreye girerek aracın maksimum gücü üretmesini sağlar. Eğer sabit hızda sürüş gerçekleşiyorsa araç beyni iki motoru dengede çalıştırır ve en az tüketimi sağlamak için ihtiyaç halinde benzinli motoru otomatik olarak kapatır.

Yavaşlama esnasında fren şiddetine göre araç dinamo veya balata arasında seçim yapar. Eğer panik halinde fren yapıldıysa direkt olarak balatalar devreye girer ve bu süreçte geri kazanım olmaz. Ancak yavaşça frenleme esnasında hibrit motor geri kazanım sistemi devreye girer ve bataryalar şarj olur. Böylece hareket enerjisi boşa gitmez ve kazanılan enerji dur kalk trafiğe geldiğinizde, hiç yakıt harcamadan ilerlemeyi sağlar.

Dururken ise her iki motor da kendisini kapatır ve hiçbir şekilde tüketim olmaz. Bu sayede hem dururken CO2 emisyonu önlenir hem de hiç yakıt harcanmadığı için ekonomi sağlanır.

Hibrit motorların ülkemizde yaygınlaşamamasının nedeni olarak genellikle yüksek hacimlerde (1.8 lt veya daha fazla) benzinli motorlar ile kullanılması ve bu nedenle Motorlu Taşıtlar Vergisi’nin (MTV) yüksek olmasıdır. Küçük hacimli (1.0 veya 1.2 TSI) turbo beslemeli benzinli motorlar ile kıyaslandığında yıl içerisinde yapılan tasarruf MTV farkı nedeniyle boşa gitmektedir. Ayrıca pek çok kullanıcı sistemin karmaşık olmasından dolayı ve özel servislerde bakım yapamayacağından dolayı hibrit motorlara mesafeli davranmaktadır.

Eğer bir motorun bakımları düzgün yapılmamışsa veya sürekli yüksek devirde, ağır yük altında çalıştırılmışsa, fizik kuralları gereği hareketli parçalar normalden daha çabuk aşınacaktır. Bu koşullarda kullanılmış bir otomobil, daha 100 bin km’ye gelmeden bile motor sağlığının bir kısmını kaybettiğinden, yapılan oto ekspertiz sonucunda motorunda güç kaybı tespit edilebilir.

Ne yazık ki motorda aşınmadan kaynaklı güç kaybının giderilmesi için motorun sökülmesi ve zarar görmüş parçaların onarılması ve tekrar toplanması gerekir. Bu da kullanıcılar için zaman ve para gerektiren bir işlemdir.

Günümüzde dizel motorlar, ilk versiyonlarına kıyasla oldukça çevreci (dizel partikül filtresi, adblue), tasarruflu, sessiz, verimli ve güçlüdür. Diğer bir taraftan dizel motorun çalışma prensibi gereği motorun; iç basıncı daha yüksektir, yakıtı daha kirlidir ve daha fazla enerjiyle başa çıkması gerekir. Yüksek basınçta işletilen bir dizel çevriminde termodinamik verim, otto (benzin) çevrimine göre yaklaşık iki kata kadar daha fazla olabilmektedir. Bu nedenlerden dolayı dizel motorların parçaları, benzinli motora (atmosferik) kıyasla daha ağırdır ve daha dayanıklı olmak zorundadır.

Dizel motorlar, bakımları düzgün yapıldığı taktirde genellikle 500 bin km boyunca rektefe istemeden kullanılabilir.

Atmosferik benzinli motorlar için 1 milyon km gibi bir ömür biçilir. Bu km’yi görebilmek için yine bakımların aksatmadan yapılması ve motorun fazla zorlanmaması gerekir.

Son dönemlerde atmosferik motorlardaki düşük verim ve performans sorununu giderebilmek için benzinli motorlar da turbo sayesinde yüksek basınçta tasarlamaya başlanmıştır.  Otomobil piyasasında TSI, THP, TFSI gibi genellikle T harfi ile başlayan kısaltmalar ile rekabet içerisinde olan bu benzinli motorların ömrünün, atmosferik benzinli motorlara göre daha az olacağı öngörülmektedir.

Özetlemek gerekirse en uzun ömürlü motor olarak atmosferik benzinli motorları göstermek hatalı olmayacaktır. Bunun ardından çalışma koşulları ve tasarımları dikkate alınarak dizel ve turbo benzinli motorlar gelmektedir.

Yeni geliştirilmeye başlanan elektrikli motorlardan da bahsedecek olursak elektrik motorların ömrü de 1 milyon km olacak şekilde tasarlanmıştır. Ancak, bu otomobillerde motordan ziyade batarya sistemi ömrü belirleyicidir.

Bu yazımızda 2020 yılında kullanıcılar tarafından en çok tercih edilen yakıt cimrisi arabaları yakıt tüketim verileri ile birlikte sunacağız.

Teknolojik gelişmelerle birlikte hibrit ve elektrikli araçların yakıt tüketimleri dizel ve benzinli araçlara nazara daha azdır. Ancak fiyatlarının ortalama alım gücünün üzerinde ve gerekli altyapılarının yaygın olmaması sebebiyle dizel ve benzinli araçlara olan rağbet hâlâ devam etmektedir.

Benzinli ve dizel araçlar karşılaştırıldığında ise benzinli motorlarda yapılan iyileştirmelere rağmen dizel araçların motor verimliliği daha iyi olduğu için yakıt tüketim değerleri daha aşağılarda kalmaktadır.

Yakıt tüketimi en fazla ilk kalkış anında tüketilir. Bu yüzden düşük viteslerde yapılan şehir içi sürüşlerde yakıt tüketimi değerleri artacaktır. Şehir dışı veya trafiğin az olduğu yerlerde yapılan yüksek vitesteki sürüşlerde yakıt tüketim değerleri azalacaktır.

Araçların fabrika ortamında yapılan testler neticesinde elde edilen varsayılan yakıt tüketim değerlerine yaklaşabilmek için temel olarak yola uygun vites seçimi yapılması ve yüksek viteste düşük devirde sürüş yapılması, anlık hızlanma ve yavaşlama gibi agresif sürüş tarzından kaçınılmalı, araç ağırlığını arttıran gereksiz yükler çıkarılmalı ve mekanik bakıma dikkat edilmelidir.

Şimdi ülkemizde satışı yapılan marka ve modeller baz alınarak halk tabiriyle yakıtı koklayan 2020 yılının yakıt cimrisi araçlarına bir göz atalım.

10’dan geriye yapacağımız bu sıralamada günümüzde birçok otomobil üretici marka tarafından WLTP (Worldwide Harmonised Light Vehicle Test Procedure-Küresel Uyumlu Hafif Araç Test Prosedürü) testleri sonucunda alınan lt/100 km yakıt tüketimi verileri kullanılmıştır.

Listede kullanılan veriler, üreticilerin katalog verileri kullanılarak hazırlanmıştır. 100 km’de tüketilen yakıt miktarı litre cinsinden, şehir içi, şehir dışı ve ortalama yakıt tüketim değerleri ile verilmiştir.

10. Mazda 3 1.5 SKYACTIV-D 105 hp Otomatik Şehir İçi 4.9, Şehir Dışı 4.1 lt, Ortalama 4.4 lt

9. BMW 3.20d 2.0 190 hp Otomatik Şehir İçi 4.9 lt, Şehir Dışı 3.8 lt, Ortalama 4.2 lt

8. Skoda Superb 1.6 TDI 120 hp Otomatik Şehir İçi 4.7 lt, Şehir Dışı 3.9 lt, Ortalama 4.2 lt

7. Mercedes-Benz A180d 1.5 Otomatik 116 hp Şehir İçi 4.5 lt, Şehir Dışı 3.9 lt, Ortalama 4.1 lt

6. Fiat Egea 1.3 Multijet II 95 hp Manuel Şehir İçi 4.9 lt, Şehir Dışı 3.2 lt, Ortalama 4 lt

5. Volkswagen Polo 1.6 TDI 95 hp Otomatik Şehir İçi 4.6 lt, Şehir Dışı 3.6 lt, Ortalama 3.9 lt

4. Renault Clio 1.5 dci 115 hp Manuel Şehir İçi 4.4 lt, Şehir Dışı 3.3 lt, Ortalama 3.7 lt

3. Peugeot 208 1,5L 100 hp Manuel Şehir İçi 3.9 lt, Şehir Dışı 3.2 lt, Ortalama 3.5 lt

2. Ford Focus 1.5L EcoBlue 120 hp Manuel Şehir İçi 3.9 lt, Şehir Dışı 3.2 lt, Ortalama 3.4 lt

1. Opel Corsa 1.5 turbo dizel 102 hp Manuel Şehir İçi 3.7 lt, Şehir Dışı 2.9 lt, Ortalama 3.2 lt

AUTOBEST ödüllerinde Avrupa’da 2020 yılının satın alınması en mantıklı otomobili seçilen Opel Corsa yakıt tüketimi değerlerinde birinci olarak kendi segmentinde ve üst segmentteki araçlara fark attı. Bunun yanında BMW 3.20d 2000cc motoruyla elde ettiği performans ve verimlilikle göze girmeyi başaran üst sınıf araçlardan oldu.

Yeni model dizel bir arabanız varsa ilk yakıt alımında depo kapağını açmanızla birlikte ikinci bir dolum yeri ile karşılaşıp şaşırabilirsiniz. Genellikle mavi renkte kapağa sahip olan bu depo NOx emisyonlarını düşürebilmek için kullanılan AdBlue deposunun kapağıdır.

Çevre konusundaki küresel endişeler derinleştikçe, otomobil endüstrisi yeni araçların daha çevreci ve daha düşük emisyonlu özelliklerde olmasını sağlamak için her geçen gün yeni sistemler ortaya çıkartıyor. Dizel araçlar için olan AdBlue, ilk etapta ticari taşıtlarda (otobüs, kamyon vb.) kullanılmaya başlansa da birçok otomobil üreticisi tarafından yeni model binek araçlarda da artık yer almaktadır.

AdBlue temel olarak bir yakıt veya yakıt katkısı değildir. SCR (Seçici Katalitik İndirgeme Sistemi) sisteminin bir parçası olarak sistem içerisinde yer alan yüksek saflıkta üre (yüzde 32,5) ve deiyonize su (yüzde 67,5) karışımından yapılmış renksiz bir çözeltidir. SCR sistemi içerisinde kendi tankı vardır ve aracınızın yakıtından tamamen ayrı olarak depolanır. Yakıt motor tarafından yakıldığında, NOx’i daha az zararlı azot ve su buharı karışımına dönüştürmek için yanmış gaz SCR katalizörüne taşınır ve bu esnada depoda yer alan Ad-Blue reaksiyon ortamına enjekte edilir. Böylece insan ve hayvan sağlığına zararlı azot oksit gazları bir dizi işlemden sonra zararsız hale getirilir.

Avrupa Birliğinin çevre ile ilgili direktifleri kısıtlamaları nedeniyle EURO 6 standartlarında üretilecek olan dizel motorlarda belirlenen sınırların altında emisyon sağlamak için kullanılan AdBlue sistemi standart otomobillerde neredeyse bakımdan bakıma doldurulmaktadır ve kullanıcı olarak AdBlue sisteminde yeterli solüsyon olduğunu neredeyse hiç kontrol etmeniz gerekmemektedir.

Örneğin PSA grubunun ürettiği 1.6 Blue-HDI dizel ünitelere sahip otomobillerde, bir depo AdBlue ile ortalama 15bin km yol alınabilmekte olup tüketim, yakıt tüketimi ile orantılı olarak değişmektedir. Ayrıca benzin istasyonlarında da belirli standartlara sahip ve kolayca bulabileceğiniz AdBlue ile servis haricinde kendiniz de kolayca dolum yapabilirsiniz. Ancak aldığınız AdBlue çözeltisinin uygun standartlarda olduğunu doğrulamanız gerekmektedir aksi halde SCR sisteminiz garanti kapsamından çıkabilmektedir.

Son olarak dizel aracınız AdBlue olmadan tıpkı yakıt olmadığı gibi davranacak ve bir hata mesajı vererek hareket etmenize izin vermeyecek şekilde yapılandırılmıştır. Dolayısıyla tatile çıkmadan önce aracınızın yol bilgisayarından AdBlue seviyenizi kontrol etmeyi unutmayınız.